رسم و رسومات مراسم ختم

مراسم ختم در میان شیعیان ایرانی

در تمام ایران، بیشترین تعداد مراسم‌های ختم مربوط به اقلیت شیعه است که بیشتر مطابق بر اساس اصول اسلامی برگزار می‌شود. این مراسم معمولاً بعد از فوت فردی برگزار می‌شود و شامل سه بخش اصلی است:

ترحیم: مراسمی که به‌صورت عمومی در منزل خانواده مرحوم یا در مساجد و حسینیه‌ها برگزار می‌شود. در این مراسم، مردم به‌ویژه افرادی که به نوعی با مرحوم ارتباط داشته‌اند، شرکت می‌کنند و با خواندن قرآن و ذکر دعا برای روح مرحوم طلب آمرزش می‌کنند.

چهلم و سالگرد: این مراسم‌ها پس از چهل روز و سالگرد فوت فرد برگزار می‌شود. در این مراسم، خانواده مرحوم به دعوت از مهمانان اقدام به پذیرایی می‌کنند و در کنار قرائت قرآن و ادعیه، خاطرات مرحوم را گرامی می‌دارند. مراسم چهلم و سالگرد ابتدا بر سرمزار متوفی برگزار شده و سپس از میهمان ها برای پذیرایی در تالار یا رستوران دعوت به عمل می آید.

پذیرایی: در تمامی مراسم‌های ختم شیعی، پذیرایی از مهمانان اهمیت زیادی دارد. معمولاً در این مراسم، چای، قهوه، شیرینی ترحیم، حلوا، خرما و میوه فصل سرو می‌شود.

مراسم ختم در اقوام ترکمن

ترکمن‌ها که عمدتاً در مناطق شمال شرقی ایران و در استان‌های گلستان و خراسان شمالی زندگی می‌کنند، مراسم ختم خود را با توجه به آداب و رسوم ویژه خود برگزار می‌کنند. برخی از ویژگی‌های مراسم ختم در میان ترکمن‌ها عبارتند از:

ترکمن‌ها پس از فوت فرد، در کمتر از 24 ساعت او را دفن می‌کنند. این مراسم با حضور تمامی بستگان و آشنایان انجام می‌شود و معمولاً همراه با قرائت قرآن و دعاهای خاص است. در برخی از مناطق ترکمنستان رسم بر اين است که در داخل کفش نمازگزاران نماز ميت، پولی می‌گذارند. مراسم تدفين بين ترکمن‌ها در سکوت کامل انجام می‌شود. پس از پايان يافتن مراسم دفن، فاتحه خوانده می‌شود که در ترکمنی به آن «آيات اوکاماق» می‌گويند.

بين ترکمن‌ها رسم بر اين است که بيل و ديگر ابزاری که برای کندن قبر و خاکسپاری از آن‌ها استفاده شده، به درازا روی زمين نمی‌اندازند، بلکه پس از آمدن به منزل متوفی، آن‌ها را به شکل عمود، بر ديوار خانه تکيه می‌دهند. معمولاً در بين ترکمن‌ها سوم، هفتم، چهلم، صدم و سال متوفی را می‌گيرند و اين روزها را به ترتيب «اوچی»، «يدی سی»، «قيرقی»  «يوزی» و «ييلی» می‌نامند.

 يکی ديگر از رسومات بين ترکمن‌ها، گذاشتن کلاه و يا عرق چين بر سر، به هنگام شرکت در مراسم فاتحه خوانی و عزا ـ که ترکمن‌ها به آن «ياس» می‌گويند ـ است. در بين ترکمن‌های ايران، فقط صاحب عزا و نزديکان متوفی کلاه يا عرق چين بر سر می‌کنند و بر شرکت کنندگان در مراسم عزا، فاتحه خوانی يا خاکسپاری، اين پوشش سر الزامی ‌نيست و عيب نمی‌دانند اما در ترکمنستان، رسم بر اين است که شرکت کنندگان در اين گونه مراسم نيز همچون صاحب عزا، کلاه می‌پوشند و آن را احترام به صاحب عزا می‌دانند.

یکی از ویژگی‌های مهم مراسم ختم در میان ترکمن‌ها، استفاده از غذاهای خاص همچون “پلویی” است که با خرما و گوشت تهیه می‌شود. همچنین، در این مراسم، چای ترکمنی و شیرینی‌های محلی نیز سرو می‌شود.

مراسم ختم در اقوام کرد

مراسم ختم در میان کردها که بیشتر در مناطق غربی ایران مانند کردستان، کرمانشاه و ایلام زندگی می‌کنند، علاوه بر مشابهت‌هایی با سایر اقوام، ویژگی‌های خاص خود را دارد. این مراسم معمولاً به‌طور سنتی و با رعایت نکات فرهنگی برگزار می‌شود.

خاکسپاری: در مراسم خاکسپاری کردها، معمولا نزدیکان فرد متوفی بر سر قبر حاضر می‌شوند و به یاد مرحوم دعا می‌خوانند. در این مراسم، تعداد زیادی از اقوام و دوستان به‌ویژه از روستاهای اطراف حضور دارند.

پذیرایی: پس از خاکسپاری، در خانه مرحوم یا در منزل یکی از نزدیکان وی مراسمی با حضور مهمانان برگزار می‌شود. در این مراسم معمولاً از غذاهای محلی مانند “کباب کردستانی”، “آش دوغ” و “کوفته” پذیرایی می‌شود.

مراسم روز سوم و چهلم: مشابه سایر اقوام، کردها نیز مراسمی برای روز سوم و چهلم مرحوم برگزار می‌کنند. در این مراسم‌ها، اذکار و دعاهای مخصوص برای مرحوم خوانده می‌شود و این مراسم با حضور خانواده و اقوام نزدیک برگزار می‌شود.

مراسم ختم در اقوام عربی (خوزستان)

مراسم ختم در میان عرب‌ها که بیشتر در استان خوزستان و دیگر مناطق جنوبی ایران ساکن هستند، به‌ویژه تحت تأثیر سنت‌های عربی قرار دارد. این مراسم به‌طور سنتی و با حفظ آداب و رسوم محلی برگزار می‌شود:

مراسم خاکسپاری: در هنگام فوت، خانواده فرد متوفی تلاش می‌کنند که به سرعت خاکسپاری را انجام دهند. در این مراسم، معمولاً آیات قرآن خوانده می‌شود و پس از دفن، خانواده مرحوم به خانه باز می‌گردند.

مراسم سوم و هفتم: عرب‌ها نیز مانند سایر اقوام ایرانی، مراسم یادبود در روز سوم و هفتم برگزار می‌کنند. در این روزها، اهل منزل مراسمی در خانه برگزار کرده و افراد به خانه مرحوم آمده و عزاداری می‌کنند.

پذیرایی خاص: در مراسم ختم عرب‌ها، از غذاهای محلی مانند “كبسة” (پلو با گوشت و سبزیجات)، “فول مدمس” و چای عربی پذیرایی می‌شود. این غذاها معمولاً با دست به مهمانان داده می‌شود.

مراسم ختم در اقوام بلوچ

بلوچ‌ها در مناطق شرقی ایران، به‌ویژه در سیستان و بلوچستان، آداب و رسومات خاص خود را برای برگزاری مراسم ختم دارند. این مراسم به‌طور معمول با احترام ویژه به مرحوم و با رعایت سنت‌های قومیتی برگزار می‌شود.

مراسم عزاداری به گویش بلوچی سراوانی پُرسان و به گویش زاهدانی پاتیا نامیده می شود. در این هنگام مردان منسوب به متوفی، عمامه سیاه به سر می بندند و زنان نیز با اینکه بیشتر اوقات لباس سیاه برتن دارند، سعی می کنند که حتماً ملبس به لباس سیاه باشند.

مراسم تغسیل یا به گویش سراوانی “مرده گان” و تدفین از آنجا که در اغلب نقاط غسال خانه ندارند، برای انجام عمل غسل، زمین را قدری گود می کنند و مقداری علوفه در آن پهن می نمایند و جسد متوفی را روی علوفه ها می گذارند و سپس اعمال غسل را به جای می آورند. در هنگام کفن کردن نیز نواری (شال) که از کفن جدا می شود، دور کمر و بدن میت می پیچند و پس از قراردادن جسد یا “مُردکگ” در قبر (کبر) نوار را باز می کنند و پس از آنکه قبر را از خاک پر کردند آن را در درازای قبر می گذارند. در این هنگام مقداری خرما، میان حاضران تقسیم می کنند. ازآن پس همه به خانه متوفی باز می گردند و پس از نوشیدن چای و کشیدن قلیان “چلیم” متفرق می شوند.

معمولاً بستگان متوفی افرادی را که در مراسم تدفین حضور داشته اند، به ناهار دعوت می کنند و نزدیکترین فرد به متوفی سه روز در خانه می ماند زیرا مردم روستا و دیگران در این مدت برای تسلای خاطر او به دیدنش می روند. در این هنگام بستگان به صاحب عزا می گویند: “خدا ترا دلداری دنت”. . روز سوم نیز  به عمل خیر طبخ و توزیع غذا (خرج) می پردازند و در روز چهارم اهالی را دعوت می کنند و پس از صرف ناهار برای آمرزش روح مرده فاتحه “پاتیا” می خوانند.

در بلوچستان سنگ قبر نمی نهند و فقط بر بالای سر و پایین پای متوفی دو قطعه سنگ به صورت عمودی یا به موازات امتداد قبر در خاک فرو می کنند. در ناحیه چانف و سایر نقاط مکران آن را “شک” می نامند. اگر این سنگ را عمود بر امتداد قبر قرار داده باشند مرده زن است و چنانکه چند سنگ به موازات امتداد قبر باشد، مُرده مرد است.