مسجد جامع سمنان در قرن اول هجری قمری (حدود قرن هفتم میلادی) بر روی خرابههای یک آتشکده ساسانی ساخته شده است. در کتاب «مرآت البلدان» اثر محمدحسن صنیعالدوله آمده است که در زمان خلافت حضرت علی (ع)، دستور ساخت ۱۰۰۱ مسجد از کوفه تا بخارا صادر شد و در دوران حکومت عبدالله بن عمر، ثروتمندان سمنانی این مسجد را بنا کردند. با این حال، این بنا در ابتدا شکوه چندانی نداشت و در طول زمان توسط شخصیتهای مختلفی توسعه و تزئین شد.
معماری مسجد جامع سمنان
مسجد جامع سمنان به سبک معماری آذری ساخته شده است و در طول تاریخ، ویژگیهای معماری دورههای مختلف را در خود جای داده است. این مسجد دارای بخشهای مختلفی است که هرکدام در دورهای خاص ساخته شدهاند:
مناره: مناره مسجد در گوشه شمال شرقی قرار دارد و ارتفاع آن از سطح زمین ۳۱.۲۰ متر است. این مناره در دوره سلجوقیان ساخته شده و در مرکز آن محوری چوبی قرار دارد که با تکان دادن آن، کل منار حرکت میکند. این ویژگی باعث شده است که این مناره بهعنوان قدیمیترین منار جنبان ایران شناخته شود.
ایوان گنبد مقصوره: ایوان بزرگ مسجد با ارتفاع بیش از ۲۱ متر و عرض ۱۰.۴ متر، در زمان سلطنت شاهرخ تیموری و بهوسیله وزیرش خواجه شمسالدین علی بالیجه ساخته شده است. در قسمت فوقانی ایوان، کتیبهای از کاشی وجود دارد که از ضلع شمالی ایوان شروع شده و پس از گذشتن از ضلع غربی تا انتهای جنوبی ادامه مییابد.
شبستانها: مسجد دارای چندین شبستان است که هرکدام در دورهای خاص ساخته شدهاند:
شبستان زمستانی: قدیمیترین شبستان مسجد است که در ضلع جنوبی قرار دارد و به سبک خراسانی ساخته شده است. در معماری آن، طاقها کوتاهتر شدهاند که مشابه طاقهای مسجد تاریخانه دامغان است.
شبستان شمالی: این شبستان شامل ۱۶ ستون مدور و قطور است که بر روی آن طاقهای ضربی استوار شدهاند. این شبستان در دوران سلطنت سنجر سلجوقی ساخته شده است.
شبستان شرقی (ابا حرب): در ابتدا شبستان کوچکی بوده که توسط امیر اجل ابو حرب بختیار، حاکم قومس در دوره غزنویان بنا شده بود و سپس در دوره تیموریان توسعه یافته است.
صحن: صحن مسجد به شکل مستطیل است که طول آن ۲۷ متر و عرض آن ۲۵ متر میباشد. در وسط صحن، حوضی قرار دارد که در گذشته برای وضو گرفتن استفاده میشده است
تشریفات بهشت